Marktwerking: waarom het in sommige sectoren niet goed meer werkt
Marktwerking en zzp’ers: waarom eerlijke tarieven niet altijd vanzelf ontstaan
Tekst en fotografie: Wilmar Dik
De recente cijfers van het CBS laten pijnlijk zien dat zzp’ers in 2026 gemiddeld achterblijven in koopkracht, terwijl werknemers er financieel op vooruitgaan. In veel sectoren is het verdienvermogen van zelfstandigen prima, maar tegelijk behoren zzp’ers tot de meest kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt. Het is daarom goed dat in het nieuwe coalitieakkoord wordt ingezet op sectorale rechtsvermoedens.
In markten waar het aanbod van diensten structureel groter is dan de vraag, wordt het voor zelfstandigen lastig om gezonde tarieven te bedingen. Waar bedrijven bij structurele tekorten failliet gaan en de markt verlaten, blijven individuele zzp’ers vaak doorwerken, soms onder de eigen kostprijs.
Dat beeld wordt bevestigd door de NVJ Arbeidsmarktmonitor 2025, die op 28 januari in Nieuwspoort werd gepresenteerd.
Journalistieke zzp’ers werken gemiddeld ruim 34 uur per week, waarvan ongeveer een derde niet declarabel is. Ruim één op de drie freelance journalisten komt onder het minimumloon uit en in 2024 daalde hun koopkracht doordat de inkomensgroei de inflatie niet bijhield. Het belastbaar inkomen van freelance journalisten lag in 2024 gemiddeld 2,7% hoger dan in 2023. Maar de inflatie lag in dat jaar op 3,3%
Sectoraal rechtsvermoeden in nieuw coalitieakkoord.
In sectoren waar schijnzelfstandigheid en prijsdruk structureel voorkomen, kunnen strengere maatstaven gaan gelden om te bepalen of iemand werkelijk zelfstandig is. Juist daar kan het rechtsvermoeden helpen om scheve machtsverhoudingen te corrigeren en te voorkomen dat tarieven structureel onder een leefbaar niveau zakken.
Het invoeren van sectorale rechtsvermoedens is een erkenning dat marktwerking grenzen heeft. De logische vervolgvraag is dan: wat is goede marktwerking eigenlijk, en wanneer werkt die voor zelfstandigen wel en niet?
Wat is goede marktwerking?
Marktwerking is het idee dat prijzen en aanbod ontstaan door vraag en aanbod. Als er veel vraag is en weinig aanbod, stijgen prijzen. Is er veel aanbod en weinig vraag, dan dalen prijzen. In theorie zorgt dat voor een efficiënt evenwicht. Dat werkt vooral goed in markten waar vraag en aanbod in balans zijn en partijen vergelijkbare onderhandelingsmacht hebben.
Voor een goede marktwerking zijn bepaalde condities nodig. Goede marktwerking betekent dat een markt duurzaam functioneert en dat prijzen iets zeggen over waarde, niet alleen over macht. In grote lijnen is er voor een ideale marktwerking het volgende nodig:
1. Evenwicht tussen vraag en aanbod
Een markt werkt goed wanneer vraag en aanbod elkaar ongeveer in balans houden.
2. Vergelijkbare onderhandelingsmacht
Partijen moeten echt kunnen onderhandelen. Als één kant structureel sterker staat, wordt de prijs bepaald door machtsverhoudingen in plaats van door waarde.
3. Prijzen boven kostprijs
In een gezonde markt dekt de prijs minimaal de kosten en laat zij ruimte voor continuïteit.
4. Transparantie
Goede marktwerking vraagt inzicht in tarieven en voorwaarden. Zonder transparantie ontstaat eerder onderbetaling en kunnen aanbieders hun positie niet goed inschatten.
5. Mogelijkheid om te stoppen
In een goed functionerende markt verlaten aanbieders de markt als het niet loont.
Waarom marktwerking niet altijd voor iedereen goed werkt
Ik begrijp het geloof in marktwerking. Maar een zelfstandig ondernemer functioneert anders dan een bedrijf. Als een bedrijf structureel te weinig omzet heeft, gaat het failliet en verlaat het de markt. Zo herstelt het evenwicht tussen vraag en aanbod. Voor sommige zzp’ers werkt dat anders.
Een zelfstandige kan bij te lage inkomsten blijven doorwerken en (bewust of onbewust) meedoen aan prijsconcurrentie, zelfs als het inkomen richting armoede gaat.
Marktwerking werkt niet goed in markten met structureel overaanbod: omdat zelfstandigen kunnen blijven werken tegen lage tarieven corrigeert de markt zichzelf niet. Vooral zzp-ers zijn kwetsbaar en hebben van alle werkenden de meeste kans op armoede.
Zelfstandigen verlaten de markt lang niet altijd
Bij goede marktwerking is het van belang dat partijen die failliet zijn de markt verlaten en niet blijven hangen en de markt verstoren. Zelfstandigen beginnen nog wel eens vanuit een hobby of passie. Dan is het risico reëel dat zzp’ers blijven werken, zelfs voor een uurtarief dat al lang niet meer rendabel is. Ook is het berekenen van een uurtarief voor zelfstandigen vaak lastig en minder inzichtelijk dan voor bedrijven met duidelijke cijfers en professionele ondersteuning.
In sectoren waar vraag en aanbod structureel uit balans zijn, ligt het risico van te lage tarieven grotendeels bij de zelfstandige. Er bestaat geen toetsingskader dat beoordeelt of tarieven, gegeven realistische declarabele uren in een specifieke sector, kunnen leiden tot een leefbaar inkomen. Daardoor kunnen sterke opdrachtgevers prijzen drukken tot onder een economisch houdbaar niveau.
Zzp-ers mogen prijsafspraken maken met elkaar
De Autoriteit Consument en Markt (ACM) biedt ruimte voor afspraken tussen zzp’ers en opdrachtgevers over tarieven en voorwaarden. In theorie zou dat de onderhandelingspositie van zelfstandigen moeten versterken. Maar die afspraken mogen al een paar jaar gemaakt worden, en toch is de armoede onder zzp-ers toegenomen. Opdrachtgevers zijn geconcentreerd en de concurrentie onder bedrijven neemt af. Dit geeft veel macht aan bedrijven, terwijl het aanbod aan zzp’ers groot en versnipperd is. Individuele zelfstandigen hebben daardoor weinig ruimte om collectieve afspraken daadwerkelijk af te dwingen.
Ingrijpen bij marktfalen
Bedrijven hebben op zichzelf weinig belang bij een leefbaar inkomen voor zelfstandigen. Dat belang ontstaat pas wanneer marktomstandigheden of beleid hen daartoe dwingen. Als een markt zichzelf niet in balans kan houden is ingrijpen door de Rijksoverheid wenselijk.
Zoals de huidige wetgeving is zullen steeds meer zelfstandigen met werk leven in armoede. Daarom is het heel goed dat in het nieuwe coalitieakkoord wordt ingezet op sectorale rechtsvermoedens.
Door de komst van AI zal deze discussie alleen maar relevanter worden. Want mensen gaan meer werk verliezen waardoor er nog meer klappen te verwachten zijn, in eerste instantie met name onder zelfstandigen.
Werken zou moeten lonen en de waarde van werk zou voor minimaal een leefbaar inkomen richting zelfstandigen moeten gaan. Maar inmiddels zijn we op een punt aangekomen dat dit niet altijd zorgt voor een leefbaar inkomen.
Het idee dat de vrije markt door middel van marktwerking vanzelf bepaalt wat iets waard is, gaat niet altijd meer op. Zolang we daar niet goed naar gaan kijken ben ik bang dat dalende tarieven, koopkrachtverlies en groeiende armoede onder freelancers structureel blijft. Want het is een voorspelbaar gevolg van een marktmodel dat hier en daar zijn grenzen heeft bereikt.
Oplossingen?
Ik denk niet dat er 1 oplossing is die voor alle zelfstandigen werken. Bovendien is het handig dat dit oplossingen zijn die niet elke zelfstandige lastig valt. Want niet iedereen heeft een probleem.
Een mogelijke oplossing is om wettelijk vast te leggen dat werk voor zelfstandigen in redelijkheid moet kunnen leiden tot een leefbaar inkomen, ongeacht de sector. Dat kan door minimumtarieven niet abstract vast te stellen, maar te koppelen aan realistische declarabele uren per sector, zodat de rekensom tot een gezond freelance uurtarief daadwerkelijk uitkomt op een leefbaar jaarinkomen. Op die manier garandeer je geen inkomen. Want een zzp-er moet nog steeds goed zijn en waarde toevoegen. Maar je kun wel voorkomen dat arbeid structureel onder economisch houdbare voorwaarden wordt ingekocht. Want uiteindelijk moet een rekensom als deze kloppen en houdbaar zijn:
Door rekening te houden met realistische declarabele uren per sector kun je een ondergrens berekenen. Werk je voor een lager bedrag dan loop je te veel risico.
Als Rijksoverheid kun je bijdragen aan het in balans brengen van vraag en aanbod van diensten. Als sectoren zo erg uit balans zijn dat er geen leefbare tarieven resulteren uit onderhandelingen dan is het naar mijn idee tijd om bij te sturen. Daarom ben ik erg blij met de invoering van sectorale rechtsvermoedens, waar ik al een tijdje voor pleit. Eerder schreef ik daar dit over: Armoede onder zzp’ers voorkomen? Werken met sectorale minimumtarieven in plaats van een uniform VBAR uurtarief.
Ook de balans tussen opleidingen en de behoefte van de arbeidsmarkt zou beter kunnen. Ga mensen opleiden voor banen waar vraag naar is.
In Nederland is “werken moet lonen” al decennialang een uitgangspunt van overheidsbeleid. Ook de Commissie Borstlap benoemde dit in 2020 al expliciet: werken moet lonen, ongeacht contractvorm.
Nu alleen de uitvoering nog.
Wie is Wilmar Dik?
Dit artikel is een opinie van mij, beroepsfotograaf Wilmar Dik uit Den Haag. Ik ben sinds 2008 beroepsfotograaf en de laatste jaren ook cameraman. Ook schrijf ik over fotografie en ondernemen en zet ik mij in voor de belangen van fotografen en de belangen van freelancers in het algemeen. Bij de NVJ ben ik Vertegenwoordiger beleidsteam Werkvoorwaarden namens ledengroep NVF/Beeldmakers. Ook praat ik mee bij Platform Fotografie, een onderdeel van fairPACCT, een programma van Platform Arbeidsmarkt Culturele en Creatieve Toekomst (Platform ACCT).
Dit artikel mag (alleen in overleg met mij) worden overgenomen.
Reclamebeeld.nl info@reclamebeeld.nl 06-51520360
Van der Duynstraat 143